ذات معبود مبدء و مدبر عالم و متكفل و برگرداننده‌ى آن هست ؟ و آيا مىشود باور داشت كه در ملك و ملكوت جمال و بهاء و جلالى برتر از حضرت ربوبيت وجود داشته باشد ؟ جمال و جلالى كه ستايشگران بمبادى جلال و درخشش نور آن احاطه نتوانند داشت . اگر بر اين باور باشيم ، ديگر شكى نخواهد ماند كه آگاهى بر اسرار ربوبى و شناخت چينش نظام هستى همان خوشى و آسايش واقعى است . با اين بيان ، لذت علم روشن مىگردد و اينكه لذيذترين علوم علم به خدا و صفات و افعال او و شناخت تدبير او - جلّ و علا - در ملك خود مىباشد ملكي كه از فراز عرش تا اعماق زمين را فرامىگيرد . و نيز روشن مىگردد كه لذت معرفت برتر از ديگر لذتهاست ، يعني لذت و شهوت و خوردن و لذتى كه از غضب در رياست و انتقام دست مىدهد و همچنين لذتهاى حواس ديگر . چه نوع لذت‌ها برحسب اختلاف مدركات كم و زياد مىشود و لذت معرفت نيز گاهى كمتر و گاهى بيشتر است و برترين لذت دنيا لذت رياست و سرورى است ، چرا كه اين لذت تا حدى جنبه‌ى غير جسمانى دارد و لذت شهوتهاى ظاهرى بمرتبه‌ى آن نتوانند رسيد ؛ و اگر كسى را ميان لذت غذائى دلچسب و مرغى فربه و بريان و باقلوا ، و ميان لذت رياست و شكست آوردن بر دشمنان و تسلط بر آنان مخيّر سازيم ، و او شخصى با همت بوده و فردى پست و يا كودك نباشد ، دومى را برمىگزيند و شكيبائى بر گرسنگى و سختيها درين راه برو آسان مىگردد ؛ ولى اگر پست‌همت و دل‌مرده بوده و حيوانيتى شديد داشته باشد ، خوراك و شيرينى را از لذت رياست و سرورى برتر مىشمارد . پس لذت معرفت خداوندى و نظر بر جمال حضرت ربوبى و اسرار امور الهى لذيذتر از رياست است كه فراترين لذتهاست ، البته براى آن‌كس كه از مرتبه‌ى حيوانى و كودكى گذشته است ، و گوياترين عبارتى كه بيانگر آن تواند بود اين كلام الهى است كه « 1 » : « هيچ كسى نمىداند ( در فكرش نمىگنجد ) چه

--> ( 1 ) - فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ . [ سوره سجده 32 / 17 ]